دكتر خسرو باقري در 14 اسفند 1395 در جمع مديران مدارس منطقه دو آموزش و پرورش تهران با عنوان «تربيت و نياز» به ايراد سخنراني پرداختند. ايشان در ابتداي سخنراني خود ، ارتباط تربيت و نياز را اشاره نمودند و تصريح كردند وقتي صحبت از تربيت و نياز ميكنيم متوجه ميشويم اين رابطه ما را به يك تعارض و شايد پارادوكس در خود تعليم و تربيت مي كشاند چون نيازهايي در وجود كودكان و نوجوانان ما هست و اين نياز در وجود كودك يا دانش آموزان جنبه فوري دارد بويژه در دوران كودكي، نيازهاي كودك اغلب از طريق محيط برآورده ميشود. فوريت و اين مكاني و اين زماني بودن از جمله ويژگيهاي نياز است. به نظر دكتر باقري ، اما تربيت ظاهراً با وضع موجود كاري ندارد و سوداي دور دست ها را دارد . چون تربيت بيشتر در پي وضع مطلوب است و شما نمي توانيد يك نظام تربيتي را لحاظ كنيد مگر اينكه به افق و آينده اي چشم دوخته است كه بايد به آن رسيد و اينجاست كه يك دوگانگي در ذات تربيت پيدا ميشود .

 دكتر باقري در ادامه خاطر نشان كردند در زمان كنوني بودن يا در زمان آينده بودن جاي يك سلسله تعارضهايي را در درون تربيت پيدا ميكند. يكي از تعارضها اين است كه آيا والدين  و مربيان تربيت كننده هستند يا مانع تربيت هستند ؟  پارادوكس وقتي آشكار ميشود كه دو طرف بحث ما – هر دو به نطرات درستي اشاره داشته باشند. مثلا مربيان از طريق انتقال ارزشها ، نگرشها و... به دانش آموزان به تربيت مي پردازند اين درست است.  در سوي ديگر نيز مي توان گفت مربيان مانع تربيت هستند اين نيز درست بنظر ميرسد مثلاً مربيان يك سري از عادات فيزيكي ، فكري را در دانش آموزان انتقال مي دهند و دانش آموزان از راه تقليد و تكرار و.... انجام ميدهند   . اما اين مسئله وقتي آشكار ميشود كه دانش آموزان با محيط جديدي وارد شوند . در اين محيط ، عادات و آموخته ها مؤثر واقع نميشود بلكه بايد كار جديدي صورت گيرد در اينجا ترك عادت ، تربيت محسوب ميشود.  ايشان اذعان كردند تعارض وقتي در نظام تربيتي آشكار ميشود كه مربيان قالبي را بر رفتار و حركات دانش آموزان بزنند و اين مانع ميشود كه دانش آموزان در شرايط متفاوت به گونه اي مؤثر عمل كنند يا به اصطلاح پويايي داشته باشد. در اين صورت عادات كسب شده مانع از آن است كه در موقعيت جديد بهتر عمل كنيم  بر اين مبنا با يك دو گانگي و تعارض روبرو هستيم.

 دكتر باقري در ادامه به اين نكته اشاره كردند در عصر جهاني شدن و مواجهه با فضاي مجازي ، شرايط جديدي را پيش روي ما گذاشته است و ما هم در اين مورد فكر نكرده بوديم اينجاست كه از طرفي سعي مي كنيم بچه ها را به عادات ، سنت ها ، ارزشهاي گذشته برگردانيم و به آنها متعهد كنيم و از طرفي ديگر در عصر فناوري اطلاعات و ارتباطات، نيازهاي جديدي را ايجاد كرده است چون يك عده بر اين عقيده هستند دانش آموزان بايد به سنت ها ، ارزشهاي گذشته آشنا و پايبند شوند اما از طرفي ديگر عده اي ديگري معتقدند دانش آموزان در عصر كنوني متعلق به دوران جديد هستند و نيازهاي متفاوت با شرايط گذشته را دارند . پس با اين تعارض بايد چكار كرد؟

دكتر باقري در بيان اين تعارض ، به ارائه راهكاري پرداختند ؛ از نظر ايشان، نه گذشته ما بي عيب است نه شرايط جديد ، بلكه آسيب در هر دو وجود دارد كه بايد نقد و بررسي و آسيب شناسي شود. ايشان تصريح كردند تربيت يك نوع تلاش و فعاليت است و در زمان كنوني نبايد منفعل باشيم بلكه بايد پويا و فعال بايد حركت كرد . در واقع فرد بايد مثل « ماهي در داخل آب»  باشد نه « برگ در روي آب » اگر در شرايط كنوني دانش آموزان و متربيان ما مثل برگ در روي آب منفعلانه باشند مثمر ثمر نخواهد بود بلكه فرد تربيت شده بايد مثل ماهي در آب باشد و قدرت تشخيص در جهت حركت هاي جديد ، تحرك دروني و پويايي داشته باشد . اينجاست كه بايد نظام تربيتي ما نقادي و قدرت ارزيابي و تفكر انتقادي را در دانش آموزان تقويت كند چون منفعل بودن هم در برابر سنت  و گذشته و هم در شرايط جديد ، توفيقي براي ما در پي نخواهد داشت.

دكتر باقري در ادامه سخنراني خويش به اين معضل اشاره نمودند اتفاقي كه در جريان تربيت ديني ما مي افتد سر در زير پا قرار مي گيرد يعني سر دين در زير پاي مناسك قرار مي گيرد. چون اخيراً آنقدر بر مناسك تأكيد داريم كه بر روح آن  تأكيد نداريم در نظام تربيت ديني ما ، رأس دين در زير پاي مناسك افتاده است و حضرت علي(ع) نيز به اين نكته اشاره دارند پوستين اسلام را وارونه به تن كرده اند .

نظام تربيت ديني در اين بحث چالش دارد چون نتوانستيم پوستين اسلام را به زيبايي به تن كنيم . اخيرا بچه ها دوست ندارند نماز بخوانند و... به دليل اينكه در ارائه اسلام خوب عمل نكرديم . مثلاً در مدارس بيشتر بر نماز خواندن تأكيد شده و اينكه چرا نماز بايد خوانده شود خوب تبيين نميشود. در اين راستا بايد در مدارس  در مورد اين مسائل ،گفتگو و بحث و نظر صورت گيرد و سوالات اينگونه مطرح شود چرا اين خوب است؟ يا چرا اين بد است ؟ و....   بايد محققانه گفتگو كنيم كه اين متضمن آن خواهد بود كه نقد كنيم.

دكتر باقري در پايان سخنراني خويش خاطرنشان كردند بايد تلاش كنيم در نظام تربيتي ما ، دانش آموزان مثل ماهي در آب بايد قدرت تشخيص متناسب در مسير درست داشته باشند و يا اينكه بتوانند نقد كنند . چون سنت ، فرهنگ و .... در دست ما معيوب شده است و نياز به آسيب شناسي دارد. همچنين متناسب با فضاي جديد ، شركت فعال و منتقدانه و داشتن قدرت ارزيابي در فضاي مجازي داشته باشند . آيه 105 سوره مائده  نيز گوياي اين بحث است . يا ايها الذين امنوا عليكم انفسكم لا يضركم من ضل اذا اهتديتم / اي كساني كه ايمان آورده ايد ، به خودتان بپردازيد . هر گاه شما هدايت يافتيد ، آن كسي كه گمراه شده است ، به شما زياني نميرساند.

بر اين اساس ، افزايش گفتگوهاي محققانه ، نقدها و.... افراد را تقويت مي كند .  بنابراين رابطه تربيت ونياز اين است چون نسل جديد در معرض نيازهاي جديد است بر اين مبنا، تربيت دنبال اين باشد افراد مثل ماهي ، فعال و متحرك باشند و قدرت فهم ، ارزيابي را داشته باشند و اجازه بدهيم بچه ها سنت و گذشته را نقد كنند . مثلا شهيد مطهري به عنوان يك متفكر مسلمان سه جلد در مورد تحريف هاي عاشورا نگارش كردند و اين بيانگر آنست كه بايد قدرت نقد و ارزيابي در مقابل بدعت ها ، تحريف ها و آسيب ها را داشته باشيم.

 

این گزارش توسط خانم احمد آبادی - دانشجوی دکترای فلسفه تعلیم و تربیت - نوشته شده است.